عقلانیت مهرورز (بازسازی یک پارادایم معرفتی برای عصر جهانی شدن ارتباطات و اطلاعات)
دوره آموزشی «درسگفتار عقلانیت مهرورز (بازسازی یک پارادایم معرفتی برای عصر جهانی شدن ارتباطات و اطلاعات)» توسط پژوهشکده فلسفه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی از تاریخ 2 آذرماه 1405 بصورت مجازی شروع می‌شود.
تحولات شتابان جهان معاصر، به‌ویژه گسترش فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی، ظهور هوش مصنوعی، پیچیده‌ترشدن روابط اجتماعی و میان‌فرهنگی و افزایش مسائل و بحران‌های جمعی، مفهوم و کارکرد «عقلانیت» را با پرسش‌های تازه‌ای مواجه کرده است. عقلانیتی که در بخش مهمی از سنت مدرن بر استقلال فاعل، محاسبه، کنترل، کارآمدی و انتخاب بهینه ابزارها استوار بوده است، در مواجهه با مسائلی چون بحران اعتماد، تعارض‌های اجتماعی، خشونت، قطبی‌شدن فضای عمومی، مسائل اخلاقی فناوری، تخریب محیط زیست و ضرورت همکاری میان‌فرهنگی، با پرسش از کفایت خود مواجه می‌شود. مسئله اساسی این دوره آن است که آیا مفهوم رایج عقلانیت، همه ابعاد لازم برای زیست انسانی و اجتماعی را دربرمی‌گیرد؟ به بیان دیگر، آیا عقلانیت را می‌توان صرفاً با مفاهیمی چون استدلال منطقی، محاسبه، کارآمدی و توجیه‌پذیری توضیح داد، یا اینکه مؤلفه‌هایی چون رابطه با دیگری، گفت‌وگو، مسئولیت، کرامت، مراقبت، فروتنی معرفتی، همدلی و خیر مشترک نیز می‌توانند در ساختار عقلانیت جایگاهی اساسی داشته باشند؟
تحولات فلسفی و علمی سده بیستم و بیست‌ویکم زمینه این بازاندیشی را فراهم کرده‌اند. نظریه انتقادی و نقد عقل ابزاری، نظریه کنش ارتباطی، هرمنوتیک فلسفی، پدیدارشناسی، اخلاق مسئولیت، اخلاق مراقبت، معرفت‌شناسی اجتماعی، فلسفه میان‌فرهنگی و نظریه‌های معاصر شناخت، هر یک به شیوه‌ای محدودیت‌های تصویر فردگرایانه، منزوی و صرفاً محاسبه‌گر از فاعل عقلانی را آشکار کرده‌اند. از سوی دیگر، مسائل نوپدید عصر اطلاعات نشان می‌دهند که عقلانیت انسانی بیش از گذشته در شبکه‌ای از روابط انسانی، فناوری، زبان، فرهنگ و محیط تحقق می‌یابد. در این زمینه، دوره آموزشی حاضر با طرح مفهوم «عقلانیت مهرورز» می‌کوشد امکان یک بازسازی نظری از مفهوم عقلانیت را بررسی کند. مقصود از عقلانیت مهرورز، افزودن یک فضیلت اخلاقی بیرونی به عقل نیست؛ بلکه بررسی این فرض است که مهرورزی می‌تواند یکی از ابعاد ذاتی و سازنده عقلانیت انسانی باشد؛ به‌گونه‌ای که کیفیت مواجهه با دیگری، توانایی شنیدن و اصلاح خویش، تشخیص آسیب و رنج، توجه به خیر مشترک و مسئولیت اخلاقی، نه اموری حاشیه‌ای، بلکه بخشی از تحقق عقلانیت محسوب شوند. از این منظر، مسئله دوره صرفاً معرفی یک نظریه جدید نیست، بلکه بازاندیشی انتقادی در مفهوم عقلانیت و بررسی امکان صورت‌بندی یک پارادایم معرفتی رابطه‌محور برای جهان معاصر است.
ضرورت این دوره را می‌توان در سه سطح علمی، اجتماعی ـ فرهنگی و آموزشی ـ پژوهشی تبیین کرد.
الف) ضرورت علمی
در بخش مهمی از ادبیات فلسفی معاصر، نقد عقل ابزاری، دفاع از عقل ارتباطی، توجه به موقعیت‌مندی معرفت، نقش بدن و زیست‌جهان، اهمیت دیگری و مسئولیت اخلاقی، و نیز جایگاه عواطف و مراقبت در زندگی انسانی، به صورت حوزه‌هایی نسبتاً تخصصی و پراکنده دنبال شده‌اند. یکی از نیازهای نظری موجود، ایجاد گفت‌وگوی میان این جریان‌ها و بررسی امکان یک صورت‌بندی منسجم از آنها است. این دوره می‌کوشد نظریه‌های پراکنده در فلسفه، اخلاق، علوم شناختی، فلسفه فناوری و فلسفه میان‌فرهنگی را در یک میدان گفت‌وگوی واحد قرار دهد و نسبت میان عقل، رابطه، عاطفه، مسئولیت و دیگری را به‌صورت مسئله‌محور بررسی کند.
ب) ضرورت اجتماعی و فرهنگی
جامعه معاصر بیش از گذشته با مسائلی مواجه است که حل آنها صرفاً با افزایش قدرت محاسبه و کنترل امکان‌پذیر نیست. چالش‌هایی مانند کاهش اعتماد اجتماعی، تشدید تعارض‌های هویتی، دشواری گفت‌وگوی میان‌فرهنگی، گسترش اشکال جدید ارتباط در فضای مجازی، و مسائل اخلاقی ناشی از هوش مصنوعی، نیازمند نوعی عقلانیت است که بتواند هم‌زمان با استدلال، به رابطه، مسئولیت و پیامدهای انسانی تصمیم‌ها نیز توجه کند. از این منظر، پرداختن به «عقلانیت مهرورز» می‌تواند به یک نیاز معرفتی و فرهنگی پاسخ دهد: چگونه می‌توان عقلانی‌بودن را به گونه‌ای تعریف کرد که عقلانیت با کرامت انسانی، مسئولیت اجتماعی و امکان همزیستی مسالمت‌آمیز تعارض پیدا نکند؟
ج) ضرورت آموزشی و پژوهشی
این دوره برای مخاطبانی طراحی شده است که با فلسفه، علوم انسانی و مسائل نظری معاصر سروکار دارند و نیازمند آشنایی منسجم با تحولات مفهوم عقلانیت و نسبت آن با مسائل جدید هستند. بخشی از نیاز موجود در آموزش عالی، عبور از آموزش صرفاً تاریخی و معرفی متفکران به سوی آموزش مسئله‌محور، مقایسه‌ای و گفت‌وگومحور است. این دوره متفکران را نه به صورت جزیره‌ای و صرفاً بر اساس توالی تاریخی، بلکه حول یک پرسش مشترک بررسی می‌کند: هر متفکر در بازاندیشی مفهوم عقلانیت چه می‌افزاید، چه محدودیتی را آشکار می‌کند، و از گفت‌وگو با دیگر سنت‌ها چه می‌تواند بیاموزد؟
چنین رویکردی امکان می‌دهد که شرکت‌کنندگان علاوه بر آشنایی با آرای متفکرانی چون هابرماس، نوسبام، گادامر، مرلوپونتی، بوبر، لویناس، فلوریدی، رام آدهر مال و برخی متفکران سنت‌های فلسفی دیگر، مهارت تحلیل، مقایسه و نقد نظریه‌ها را نیز پرورش دهند.
سرفصل‌ها و محتوای دوره آموزشی:
جلسه اول: آیا عقلانیت معاصر نیازمند بازسازی است؟
مسئله چالشی: آیا بحران‌های جهان معاصر ناشی از کمبود عقلانیت است یا از غلبه صورت خاصی از عقلانیت؟
• مفهوم عقلانیت و تمایز آن از عقل
• عقلانیت صوری، ابزاری، ارزشی و عملی
• نسبت عقلانیت مدرن با علم، فناوری و سازمان اجتماعی
• مسئله محدودیت عقلانیت محاسبه‌گر
• آیا عقلانیت مدرن خود منشأ بحران شده است؟
• طرح اولیه مسئله «عقلانیت مهرورز»
پرسش محوری:
آیا می‌توان بدون نفی دستاوردهای عقل مدرن، مفهوم عقلانیت را بازسازی کرد؟
جلسه دوم: از عقل خودبنیاد تا عقل رابطه‌ای
مسئله چالشی: آیا فاعل عقلانی می‌تواند موجودی مستقل و خودبسنده باشد؟
• سوژه خودبنیاد در فلسفه مدرن
• نقد دوگانه سوژه/ابژه
• هرمنوتیک فلسفی و تاریخی‌بودن فهم
• پدیدارشناسی، بدن‌مندی و زیست‌جهان
• موقعیت‌مندی فاعل معرفت
• معرفت‌شناسی اجتماعی و نقش دیگری در تولید معرفت
• امکان گذار از «فاعل منزوی» به «فاعل رابطه‌مند»
پرسش محوری:
اگر فاعل معرفت همواره درون زبان، تاریخ، بدن و جامعه قرار دارد، آیا عقلانیت نیز اساساً امری رابطه‌ای نیست؟
جلسه سوم: آیا گفت‌وگو عقلانیت را کامل می‌کند؟
مسئله چالشی: آیا عقلانیت ارتباطیِ هابرماس می‌تواند جایگزین عقلانیت ابزاری شود؟
• نقد عقل ابزاری در مکتب فرانکفورت
• عقلانیت ارتباطی
• کنش ارتباطی و تفاهم
• استدلال، ادعای اعتبار و امکان نقد
• بیناذهنیت و نقش دیگری
• محدودیت‌های عقلانیت ارتباطی
• نسبت تفاهم با عاطفه، همدلی، مراقبت و مسئولیت
پرسش محوری:
آیا انسان صرفاً با «دلیل‌آوردن و دلیل‌شنیدن» دیگری را می‌فهمد، یا عقلانیت به ظرفیت‌های دیگری نیز نیاز دارد؟
جلسه چهارم: آیا عاطفه می‌تواند عقلانی باشد؟
مسئله چالشی: آیا عاطفه مانع عقلانیت است یا یکی از منابع آن؟
• دوگانه عقل/عاطفه در سنت فلسفی
• نقد تصور عواطف به‌مثابه امور صرفاً غیرعقلانی
• نقش عواطف در داوری اخلاقی
• مارتا نوسبام و جایگاه عواطف در زندگی اخلاقی و سیاسی
• اخلاق مراقبت و نقد الگوی انسان خودبسنده
• وابستگی، آسیب‌پذیری و مراقبت
• تمایز «مهرورزی» از احساس‌گرایی و عاطفه‌گرایی
پرسش محوری:
آیا توجه به رنج، نیاز و کرامت دیگری می‌تواند بخشی از فرآیند عقلانیِ تشخیص و داوری باشد؟
جلسه پنجم: دیگری، کرامت و مسئولیت؛ مرزهای عقلانیت
مسئله چالشی: آیا عقلانیت بدون مسئولیت در برابر دیگری، عقلانیت کامل است؟
• فلسفه دیالوگ مارتین بوبر
• دیگری و چهره دیگری نزد لویناس
• مسئولیت پیش از محاسبه
• نسبت آزادی، استقلال و وابستگی
• کرامت انسانی و عاملیت
• خیر مشترک در برابر سود فردی
• آیا مسئولیت اخلاقی را می‌توان از ساختار عقلانیت جدا کرد؟
پرسش محوری:
آیا «دیگری» صرفاً موضوع شناخت است، یا حضور او اساساً شیوه عقلانی‌بودن ما را تغییر می‌دهد؟
جلسه ششم: آیا عقلانیت مهرورز امکان‌پذیر است؟
مسئله چالشی: آیا «مهرورزی» واقعاً مؤلفه‌ای از عقلانیت است یا صرفاً فضیلتی اخلاقی که به عقل افزوده می‌شود؟
• تبیین مفهوم «عقلانیت مهرورز»
• تفاوت «افزودن مهرورزی به عقل» با «بازشناسی مهرورزی در ساختار عقلانیت»
• نسبت عقلانیت مهرورز با عقلانیت ابزاری
• نسبت آن با عقلانیت ارتباطی
• نسبت آن با اخلاق مراقبت و اخلاق مسئولیت
• فروتنی معرفتی و امکان اصلاح خویش
• حقیقت، گفت‌وگو و نقدپذیری
• خطرهای نظریه: احساس‌گرایی، نسبی‌گرایی و ابهام مفهومی
• معیارهای تمایز عقلانیت مهرورز از رویکردهای عاطفه‌محور
پرسش محوری:
چه استدلالی می‌تواند نشان دهد که مهرورزی نه یک امر افزوده بر عقل، بلکه بخشی از تحقق عقلانیت است؟
جلسه هفتم: آزمون نظریه؛ عقلانیت مهرورز در برابر مسائل جهان معاصر
مسئله چالشی: آیا «عقلانیت مهرورز» فقط یک ایده فلسفی است یا می‌تواند در مواجهه با مسائل واقعی راهگشا باشد؟
• عقلانیت مهرورز و هوش مصنوعی
• اخلاق فناوری و مسئولیت
• عقلانیت مهرورز و حکمرانی
• صلح، تعارض و گفت‌وگو
• گفت‌وگوی میان‌فرهنگی و فروتنی فرهنگی
• محیط زیست و مسئولیت بین‌نسلی
• آموزش، خانواده و پرورش فاعل رابطه‌مند
• امکان تبدیل نظریه به یک پارادایم معرفتی ـ اخلاقی
پرسش محوری:
اگر عقلانیت مهرورز یک نظریه معتبر باشد، در شیوه مواجهه ما با فناوری، دیگری، جامعه و آینده چه تغییری ایجاد می‌کند
با هدف افزایش دانش نظری در حوزه مبانی اسطوره‌ای مدرنیته غربی
شرکت در این دوره برای چه کسانی مفید است؟
شرکت در این دوره برای پژوهشگران، دانشجویان حوزه فلسفه، علوم اجتماعی، مطالعات فرهنگی، اخلاق، الهیات، علوم شناختی، فلسفه فناوری و مطالعات میان‌فرهنگی و علاقه‌مندان علوم انسانی مفید است.
مدت زمان دوره : 14 ساعت ( 7 جلسه 2 ساعته ) 7 روز
زمان برگزاری: روزهای دوشنبه ساعت 10 تا 12 تاریخ شروع دوره: 2 آذرماه1405
با ارائه گواهینامه معتبر و مورد تأیید وزارت علوم، تحقیقات و فناوری دارای ارزش علمی و اداری و قابل ترجمه
کانال ایتای مرکز: eitaa.com/mataihcs
مشاوره: 88624485
در صورت نیاز به شماره 09104107131 پیام بدهید
تهران- بزرگراه کردستان- نبش خیابان دکتر صادق آئینه وند (64 غربی)
مدیریت ترویج دستاوردهای پژوهش های علوم انسانی
برچسب:
- دوره
- کارگاه (/ درسگفتار)
- پژوهشگاه
- آموزش
- دوره آموزشی
- (کارگاه/ درسگفتار) آموزشی
- آموزش آزاد
- علوم انسانی
- مرکز آموزش آزاد
- پژوهشگاه علوم انسانی
- پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
- مفهوم عقلانیت
- عقلانیت مهرورز
- نقد عقل ابزاری
